W Polsce złoża skał przydatnych do produkcji kamiennych elementów budowlanych i drogowych dokumentowane są w grupie Kamieni łamanych i blocznych. W tej kategorii rozpoznanych jest 760 złóż o łącznych zasobach 12 438,1 mln ton. Źródło pozyskiwania kamieni blocznych, wykazujących przydatność do produkcji różnego rodzaju elementów budowlanych i drogowych, stanowią tylko nieliczne z nich. Udokumentowana baza zasobowa wykorzystywana jest natomiast przede wszystkim do produkcji kruszyw łamanych. Precyzyjne określenie wielkości udokumentowanych zasobów kamieni blocznych nie jest możliwe. W 2024 roku bloki i inne elementy kamienne pozyskiwane były z 65 złóż o łącznych zasobach przemysłowych 595,0 mln ton. Wielkość wydobycia kamieni blocznych oceniana była na ok. 1,5 mln ton rocznie a wystarczalność zasobów przemysłowych w eksploatowanych złożach na około 405 lat. Warto podkreślić, że w przypadku niektórych złóż kopalina wykorzystywana jest również do produkcji kruszyw łamanych, a niejednokrotnie jest to nawet główny kierunek jej zastosowania.

Więcej szczegółowych informacji o zasobach można znaleźć w Bilansie zasobów złóż kopalin w Polsce wg stanu na 31 XII 2024 r. wydanym przez Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy. 

Zasoby złóż kamieni budowlanych i drogowych w Polsce wg stanu na 31.12.2024 r.

Objaśnienia: ¹ uwzględniono wszystkie złoża udokumentowane w grupie Kamieni łamanych i blocznych, ² uwzględniono złoża eksploatowane, z których pozyskiwane były kamienne elementy budowlane i drogowe

Wydobycie i obróbka różnych odmian skał wykorzystywanych jako kamienie dekoracyjne i architektoniczne ma w Polsce wielowiekowe tradycje. Na przestrzeni stuleci przedmiotem eksploatacji były zróżnicowane pod względem wieku i litologii odmiany skał magmowych (m.in. granity, sjenity), metamorficznych (m.in. marmury, serpentynity) i osadowych (m.in. piaskowce, wapienie i dolomity). Najbardziej znane i cenione wśród nich to:

• zróżnicowane barwnie marmury występujące w rejonie Kłodzka (złoża Biała i Zielona Marianna, Kletno, Rogóżka) oraz w Sudetach Wschodnich (złoże Sławniowice),
• silnie zlityfikowane wapienie określane jako tzw. marmury techniczne (np. czarne wapienie dębnickie, brunatne wapienie bolechowickie, beżowe wapienie morawickie, zlepieńce zygmuntowskie),
• czarne sjenity z Przedborowej i ciemnoszare sjenity z Kośmina,
• unikatowe w skali kraju zielone serpentynity,
• granity strzegomskie, strzelińskie i karkonoskie (w tym odmiana o wysokich walorach dekoracyjnych z widocznymi dużymi kryształami różowych skaleni udokumentowana w złożu Michałowice).
• różne odmiany wapieni (np. jasnobeżowe wapienie pińczowskie oraz białe, kawerniste wapienie raciszyńskie określane mianem polskiego trawertynu).
• piaskowce występujące w obrębie różnych poziomów stratygraficznych i wykazujące znaczne zróżnicowanie pod względem barwy i parametrów jakościowych (w tym białe i żółte piaskowce szydłowieckie, żarnowskie oraz dolnośląskie piaskowce ciosowe, czerwone piaskowce tumlińskie, zielone piaskowce godulskie).

W 2024 r. bloki i inne kamienne elementy budowlane i drogowe pozyskiwane były w Polsce z 65 złóż, a łączna wielkość ich wydobycia oceniana jest na ok. 1,5 mln t/r. Wydobycie tych skał skoncentrowane było głównie na Dolnym Śląsku, gdzie eksploatowane były złoża granitów, piaskowców oraz jedno złoże sjenitów (złoże Kośmin). Ważnym obszarem pozyskiwania zróżnicowanych odmian piaskowców jest również rejon świętokrzyski oraz Karpaty. Wydobycie skał węglanowych na potrzeby produkcji materiałów kamiennych jest obecnie marginalne i ograniczone w zasadzie do kilku złóż wapieni w rejonie świętokrzyskim oraz jednego złoża dolomitów w województwie małopolskim.

W strukturze wydobycia skał przydatnych do produkcji kamiennych elementów budowlanych i drogowych dominują granity, na które w 2024 r. przypadało około 92%. Udział piaskowców w łącznym wydobyciu stanowił około 7%, a pozostałych skał zaledwie 1%.  

W 2024 r. bloki i inne elementy kamienne granitowe wydobywane były w Polsce z ponad 20 złóż. Największy poziom wydobycia notowany był przez:

• Borowskie Kopalnie Granitu i Piaskowca – Skalimex sp. z o.o. (złoże Borów, Borów 17, Żółkiewka I, Żółkiewka III),
• Grabinex sp. z o.o. (złoże Grabina Śl. Kam. 15/27),
• Granit Strzegom SA (złoże Strzegom kam. 25/26, Strzegom kam. 18).

Piaskowce do produkcji materiałów kamiennych pozyskiwane były z niespełna 40 złóż, a ich głównymi dostawcami były firmy:

• Drebol sp. z o.o. (złoże Wartowice V),
• Hofmann Natursteinwerke Polen GmbH sp. z o.o. (złoże Wartowice).

Eksploatacja złóż kamieni blocznych w Polsce prowadzona jest wyłącznie metodą odkrywkową.

Obróbka bloków i innych materiałów kamiennych prowadzona jest w zakładach kamieniarskich. Najczęstsze operacje przeróbcze w przypadku kamieni budowlanych i drogowych to cięcie i rozłupywanie. Metody obróbki powierzchni kamienia to m.in.: polerowanie, płomieniowanie, groszkowanie.

Krajowe materiały kamienne wykorzystywane są od stuleci zarówno w lokalnym budownictwie, jak też w wielu zabytkowych obiektach. Przykłady ich zastosowania spotkać można zarówno na Zamku Królewskim na Wawelu, jak też w licznych kościołach i katedrach znajdujących się na terenie całego kraju. Wydobywane w rejonie świętokrzyskim tzw. marmury chęcińskie, a także piaskowce stanowiły w przeszłości ceniony materiał rzeźbiarski. Zostały z nich również wykonane liczne detale architektoniczne, w tym np. gotyckie okna w Katedrze Wawelskiej.

Granit z rejonu Strzegomia spotkać można z kolei m.in. w warszawskim, berlińskim i wiedeńskim metrze, a także w licznych przejściach podziemnych oraz dworcach kolejowych (np. w Warszawie, Katowicach, Poznaniu i Zabrzu). Kamień ten zastosowano również na rynkach takich miast jak Kraków, Wrocław, Legnica i Kalisz, a poza granicami Polski podziwiać go można m.in. na Placu Sprawiedliwości w Hadze oraz placu Katedralnym w Kolonii.

Obecnie głównym kierunkiem wykorzystania krajowych materiałów kamiennych jest produkcja płyt okładzinowych (montowanych na elewacje budynków), płyt posadzkowych i nagrobkowych a także kostki i krawężników.

Szacunkowa struktura użytkowania kamieni budowlanych i drogowych w Polsce w 2024 r. była następująca:

• branża budowlana i nagrobkowa - 75-90%,
• drogownictwo (kostka, krawężniki, słupki, płyty chodnikowe) - 10-25%.

Eksploatacja złóż kamieni budowlanych i drogowych to działalność o stosunkowo niewielkim wpływie na środowisko naturalne. W efekcie prowadzenia tej działalności może nastąpić :

• zmiana uksztatłowania powierzchni terenu,
• zmiana stosunków wodnych, 
• deponowanie odpadów,
• emisja hałasu.

Każdy przedsiębiorca górniczy prowadzący działalność wydobywczą musi działać według ściśle określonych w Polsce przepisów prawa. Te nakładają również na niego obowiązek rekultywacji. Pojęcie rekultywacji zdefiniowane zostało w Ustawie z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (z późniejszymi zmianami). Zgodnie z ustawą jest to nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym lub zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg. Zabiegom rekultywacyjnym podlegają wszystkie grunty przekształcane przez kopalnię i działania te stanowią najważniejszą działalność przedsiębiorcy górniczego po zakończeniu eksploatacji kopaliny. Obowiązek rekultywacji nakłada na przedsiębiorcę Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (z późniejszymi zmianami).

Wyrobiska po eksploatacji kamieni blocznych wykorzystywane są najczęściej do wypoczynku i rekreacji (np. nieczynne wyrobisko po eksploatacji wapieni dewońskich Szewce na Świętokrzyskim Szlaku Archeologiczno-Geologicznym, miejsce wydobycia różanki zelejowskiej objęte ochroną jako Rezerwat Góra Zelejowa). Często spotykany jest również wodny kierunek rekultywacji (kamieniołomy piaskowców szydłowieckich Podkowiński i Pikiel).

1. Bromowicz J., Figarska-Warchoł B., 2012 − Kamienie dekoracyjne i architektoniczne południowo-wschodniej Polski – złoża, zasoby i perspektywy eksploatacji. Gospodarka Surowcami Mineralnymi – Mineral Resources Management 28(3), s. 5-22.
2. Lewicka E., Burkowicz A. (red.), 2024 - Gospodarka surowcami mineralnymi w Polsce w latach 2014-2023. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków.
3. Glapa W., Sroga C., 2013 – Rozwój wykorzystania granitoidów masywu Strzegom-Sobótka w latach 2003-2013 w budownictwie i drogownictwie. Mat. XXIII Konf. Aktualia i perspektywy gospodarki surowcami mineralnymi, s. 89-103. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków.
4. Guzik K., 2009 − Analiza krajowego rynku kamieni budowlanych i drogowych (z wyłączeniem rynku kruszyw). Mat. XIX Konf. Aktualia i perspektywy gospodarki surowcami mineralnymi, s. 111-124. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków.
5. Guzik K., 2010 − Dolny Śląski obszarem o strategicznym znaczeniu dla krajowego rynku kamieni budowlanych i drogowych. Prace Naukowe Instytutu Górnictwa PWr. 130, Wrocław.
6. Guzik K., Figarska-Warchoł B., 2023 – The management of dimension stones in Poland in the years 2011-2021. Gospodarka Surowcami Mineralnymi – Mineral Resources Management 39(1), s. 87-107.
7. Szuflicki M., Malon A., Tymiński M. (red.), 2024 - Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce wg stanu na 31 XII 2023 r. Wyd. PIG-PIB, Warszawa.